Các chuyên mục khác

Các hoạt động của cơ thể trong lúc ngủ

Đây là bài thứ hai trong chuỗi bài viết về giấc ngủ. Bạn hãy đọc phần một, về giai đoạn chìm sâu vào giấc ngủ và phần ba về giai đoạn tỉnh giấc.

• 9 sai lầm sau 9 giờ tối gây ảnh hưởng xấu đến giấc ngủ

• Vì sao bạn thường xuyên mất ngủ

• Ngủ 8 tiếng mỗi ngày giúp bạn hạnh phúc hơn

Thật kì lạ khi biết rằng chúng ta dành một phần ba cuộc đời chỉ để ngủ. Tại sao chúng ta lại cần phải ngủ? Khi chúng ta ngủ, chúng ta dễ bị tổn thương – và nhìn bề ngoài thì chúng ta chả làm được gì khi ngủ cả. Vào năm 1719, trong bài thuyết giảng “Vigilius, hay còn gọi là Người Thức Tỉnh”, Cotton Mather cho rằng việc ngủ quá nhiều là “đầy tội lỗi” và đáng quan ngại vì chúng ta thường ngủ trong những lúc đáng ra phải làm việc. Benjamin Franklin bày tỏ sự đồng tình của mình trong “Poor Richard’s Almanack,” khi ông châm biếm rằng “cứ tha hồ mà ngủ khi xuống mồ”.

Trong một thời gian dài, sự vô dụng hiển nhiên của giấc ngủ khiến ngay cả các nhà khoa học nghiên cứu về giấc ngủ cũng cảm thấy buồn cười. Nhà nghiên cứu về giấc ngủ Robert Stickgold thuộc trường đại học Harvard, đã hồi tưởng lại lời nói đùa của người cộng sự trước đây J.Allan Hobson rằng chức năng duy nhất được biết đến của giấc ngủ là để chống buồn ngủ. Trong một bài nhận xét được viết năm 2006 về những lý giải từ phía các nhà nghiên cứu, Marcos Frank, một nhà thần kinh học lúc bấy giờ công tác tại trường đại học Pennsylvania (hiện tại ông làm việc ở WSU Spokane) kết luận rằng dấu hiệu của các tác động được cho là của giấc ngủ lên nhận thức khá yếu hoặc không rõ ràng.
Nhưng trong thập kỉ qua, và thậm chí là trong năm trước, bí ẩn về giấc ngủ dường như đã dần được bật mí. Trong một loạt các cuộc luận đàm với các nhà khoa học nghiên cứu về giấc ngủ vào tháng Năm này, tôi được dịp liếc sơ qua một bảng tổng hợp các câu hỏi đặt ra vấn đề vì sao một phần đáng kể trong đời sống của chúng ta lại được dành cho việc nằm ì ra, nhắm mắt lại, chả làm gì có vẻ như có ý nghĩa và có liên quan đến bất cứ cái gì cả. (Các buổi hội đàm có sự giúp đỡ của trường y khoa Havard Medical School Media Fellowship.)

Một dòng dẫn chứng bắt nguồn từ những gì xảy ra khi giấc ngủ bị quấy rối. Bằng cách quan sát xem điều gì có thể bị sai lệch khi chúng ta đang ngủ, chúng ta có thể biết được phần nào tác dụng của giấc ngủ. Hãy xét nguyên nhân khiếm khuyết gien. Đối với chứng rối loạn hành vi mắt chuyển động nhanh (rabit eye movement sleep behavior disorder), sự tê liệt thường gặp ở các cơ nhằm kiểm soát cơ thể khi rơi vào giai đoạn giấc ngủ mắt chuyển động nhanh (Rapid eye movement sleep: giai đoạn mơ khi ngủ) biến mất hoàn toàn, vì vậy người mắc bệnh sẽ dùng cơ thể diễn tả những gì họ mơ thấy.

Chứng rối loạn này là một dấu hiệu đáng tin cậy để nhận biết bệnh suy thoái hệ thần kinh: trong một nghiên cứu, được thực hiện ở Trung tâm Nghiên cứu Giấc ngủ thuộc bệnh viện Thánh Tâm (Hôpital du Sacré-Coeur) tại Montreal, đã phát hiện ra rằng hơn một nửa bệnh nhân dùng cơ thể diễn tả giấc mơ của mình sẽ mắc bệnh suy thoái hệ thần kinh 12 năm sau. Ngoài ra còn có chứng ngừng thở khi ngủ, nghĩa là khi hoạt động hô hấp của bạn ngừng lại khi ngủ, thường là trong một vài giây nhưng đôi khi có thể đến vài phút, trước khi cơ thể bạn đột ngột tỉnh lại để tái tạo lại quá trình hô hấp. (Thường thì bạn không nhớ được điều này sau khi thức giấc.) Thông qua các thử nghiệm, chứng rối loạn này thường xuất hiện cùng với bệnh tiểu đường và bệnh tim mạch và đã được chứng minh là có thể dẫn đến sự suy thoái nhận thức. Khoảng 10% dân số trải qua hiện tượng suy thoái nhận thức trong thời gian họ thức, nguyên nhân là do chứng mất ngủ kinh niên, điều này có thể dẫn đến suy giảm chất lượng cuộc sống, chứng trầm cảm, tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và cao huyết áp, suy thoái nhận thức và vận động, và một số điều kiện sức khỏe khác.

Đối với các nhà nghiên cứu về giấc ngủ thì tất cả các rối loạn không lấy làm lạc quan này đặt ra các vấn đề gây nhức nhối. Mối quan hệ giữa chúng và bệnh suy thoái hệ thần kinh, hoặc các dạng khác của chứng suy thoái nhận thức, cho thấy rằng giấc ngủ là thật sự cần thiết cho các hoạt động bảo trì nhận thức và các chức năng của nhận thức. Mối tương quan của nó với bệnh tim cho thấy rằng giấc ngủ có chức năng làm giảm căng thẳng mạch máu. Chứng mất ngủ đi kèm với bệnh trầm cảm cho thấy rằng giấc ngủ có thể giúp chúng ta đương đầu với những căng thẳng về mặt cảm xúc hoặc là các sự kiện đổ vỡ.

Các nhà nghiên cứu đã tìm ra được ngày càng nhiều cách để kiểm chứng các lý thuyết trên một cách trực tiếp hơn. Vào năm 2000, Stickgold đã cho công bố một nghiên cứu trong quyển Science và nó đã trở thành một trong những tiêu chuẩn có giá trị thuyết phục nhất về vai trò của giấc ngủ và những giấc mơ trong việc hợp nhất kí ức. Trong vòng ba ngày, mỗi ngày bảy tiếng, một nhóm người chơi một trò chơi điện tử tên là Tetris (ở Việt Nam thường gọi là trò xếp gạch). Một vài người trong số đó chưa bao giờ chơi qua trò chơi này, một nhóm khác thì đã chơi qua; và nhóm còn lại không thuộc về loại nào cả vì họ mắc chứng mất trí nhớ do những tổn hại từ bên ngoài đối với vùng trung thái dương và vùng não liên kết với trí nhớ. Trứng mất trí nhớ đặc thù của họ dẫn đến việc họ không thể tạo ra những hồi ức mới.

Mỗi tối, khi họ ngủ, các đối tượng nghiên cứu này bị đánh thức liên tục và được yêu cầu nhớ lại, bằng hết sức của họ, những gì họ đã mơ thấy. Hóa ra là họ mơ về trò Tetris. Điều đáng ngạc nhiên là thậm chí những người mất trí nhớ cũng mơ thấy trò này. Họ chả biết mình đang mơ thấy gì và sáng dậy họ chẳng nhớ chút gì về những thứ đã mơ lẫn các nhà thí nghiệm. Nhưng họ sẽ nhớ lại các giấc mơ trong đó có các vật thể đang rơi xuống giống như những mẫu vật trong trò Tetris mà họ đã quan sát thấy trong ngày. Thỉnh thoảng họ còn báo lại rằng có thể điều chỉnh phương hướng của các vật thể này để cho nó lọt vừa vào một hàng.

Kể từ đó, các bằng chứng về chức năng liên quan đến kí ức của giấc ngủ, và giấc mơ nói chung ngày càng tăng dần.

Năm 2013, Stickgold công bố một bài tóm tắt về công trình nghiên cứu của ông kể từ thí nghiệm Tetris, ông cũng nhận định những bước tiên song song với các nhà nghiên cứu khác trong lĩnh vực. Trong bài tóm tắt trên, ông cho rằng giấc ngủ không chỉ cần cho việc thống nhất kí ức mà còn là một bộ máy chọn lọc đáng kinh ngạc. Chúng ta không nhớ hết mọi thứ xảy ra trong một ngày; đôi khi chúng ta nhớ thứ gì đó chỉ đơn giản là vì nó liên quan đến cảm xúc, trong khi vào những lúc khác thì chúng ta tìm kiếm trong những chi tiết tầm thường để biết vì sao một thứ gì đó lại đặc biệt quan trọng. Stickgold tranh luận rằng, giấc ngủ và giấc mơ giúp chúng ta sàng lọc từ các tư liệu để phân tách ra và lưu trữ lại những thông tin quan trọng, ông ấy gọi nó là “tiêu điểm” (điểm bao hàm của một lượng lớn thông tin) hay một chi tiết cụ thể. Stickgold phát biểu rằng “khi chúng ta mơ, chúng ta chỉ có những mảnh kí ức rời rạc, khi chúng ta thức giấc, chúng ta có thể biết được toàn bộ.”

Trong một thí nghiệm, nhà thần kinh học Jan Born thuộc đại học Tübingen và Ullrich Wagner thuộc đại học Münster đã dạy cho một nhóm người một bài toán tương đối khó. Mặc dù các đối tượng thí nghiệm không biết cách làm, vẫn có một cách đơn giản để giải bài toán này – đó là một quy luật trừu tượng cho phép đưa ra một giải pháp nhanh chóng.

Một vài người tự động đưa ra được giải pháp ngay từ lần đầu tiên. Mỗi người tham gia thí nghiệm được kiểm tra lại sau đó tám giờ đồng hồ; một vài người được phép đi ngủ và số còn lại thì phải thức, kết quả là chỉ dưới một phần tư số người trong nhóm những người không ngủ đưa ra được cách giải nhanh hơn. Còn đối với nhóm đã trải qua giấc ngủ tám tiếng thì mức độ sáng suốt hơn gấp đôi nhóm còn lại: cụ thể là 60% trong số họ đã tìm ra được cách giải tắt ngắn gọn hơn. Khi chúng ta ngủ, não bộ của chúng ta tái hiện lại các thông tin, tiến hành xử lí, học hỏi và rút ra được kết luận. Xét theo một khía cạnh nào đó, có thể kết luận rằng não bộ suy nghĩ trong lúc ngủ.

Sức khỏe thể chất của chúng ta có vẻ như cũng liên quan mật thiết đến giấc ngủ. Trong một nghiên cứu, được thiết kế để kiểm chứng sự ảnh hưởng của chức năng tim lên giấc ngủ và ngược lại, một nhóm các nhà sinh lý học chọn các tình nguyện viên là nam giới khỏe mạnh chưa từng có tiền sử có vấn đề về tim mạch gây bệnh mất ngủ. Ở nhiều thời điểm, họ đo tốc độ máu lưu thông trong mạch máu, kiểm tra nhịp tim, huyết áp, và mức độ các loại protein đi kèm với các bệnh về tim. Trong vòng hai ngày, hầu hết các chỉ số đều tăng vọt. Ngược lại, trong một nghiên cứu về chứng ngừng thở khi ngủ, một chứng bệnh có liên quan mật thiết đến các bệnh về tim mạch, liệu pháp chữa trị chứng ngừng thở được nhận thấy là giúp cải thiện chức năng của mạch máu theo quy luật sau: một khi các bệnh nhân có thể ngủ yên giấc, áp lực lên tim được giảm bớt.

Tuy nhiên tầm quan trọng của giấc ngủ đối với chức năng của não bộ thậm chí còn cơ bản hơn. Bên cạnh chức năng ghi nhớ và giải quyết vấn đề, giấc ngủ có thể giúp cho não bộ của chúng ta luôn nhạy bén, trẻ trung, và khỏe mạnh. Hai năm trước, nhà thần kinh học Maiken Nedergaard thuộc trường đại học Rochester đã công bố kết quả nhiều năm nghiên cứu về chức năng của giấc ngủ. Sau khi sử dụng công nghệ mới để quan sát não bộ khi thức và khi ngủ của chuột, bà phát hiện ra rằng ngủ là hệ thống bảo trì của não bộ. Khi chúng ta thức, các hoạt động trong ngày dẫn đến sự tạo mảnh vụn trong não bộ: hình thành các độc tố, như tinh bột dạng beta (beta-amyloid), một dạng protein đi kèm với bệnh Alzheimer, và các dạng protein vô hại khác thì lại xoắn không đúng cấu hình. Khi chúng ta ngủ, một vài kênh thông tin cụ thể trong não của chúng ta mở rộng ra để cho phép dịch não tủy chảy vào và dọn sạch mảnh vụn đi. Các cơ chế này được gọi là hệ thống “quét rác” của não bộ (glymphatic system), có chức năng tương tự như hệ bạch huyết, giúp loại bỏ chất thải khỏi cơ thể. Ngược lại, khi não của chúng ta không có đủ thời gian nghỉ ngơi, các chất độc hình thành và gây ra bệnh suy thoái hệ thần kinh. Thật vậy, một trong các dấu hiệu sớm nhất của chứng mất trí trong tương lai là sự quấy rầy giấc ngủ, và một vài loại gien điều khiển thời gian ngủ cũng liên quan đến bệnh tâm thần phân liệt. Tình trạng tỉnh giấc giữa chừng cũng có cùng cơ chế sinh học với bệnh suy thoái hệ thần kinh.

Tất cả các nghiện cứu trên đều cho thấy rằng các hoạt động quan trọng của cơ thể xảy ra khi ngủ. Tuy nhiên chúng ta cũng biết rằng có rất ít người ngủ đủ giấc. Một vài người thậm chí đã không còn biết đến cảm giác hoàn toàn tỉnh táo nữa. Trí óc của bạn bị ảnh hưởng ra sao sau một đêm mất ngủ? Các nhà nghiên cứu đang dần chuyển sự chú ý của mình sang đời sống khi thức giấc, và đặt ra câu hỏi liệu nó bị tác động nhiều hay ít bởi việc thiếu ngủ kinh niên.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*